Ioannes Cassianus Romanus, saeculo IV–V

De Incarnatione, Liber 5

LIBER QUINTUS

CAPUT PRIMUM. Acerrime invehitur in errorem Pelagianistarum qui Christum solitarium hominem affirmaverunt

Diximus libro primo haeresim illam Pelagianae haereseos discipulam atque imitatricem, id omnibus modis tentasse atque pugnasse, ut Dei Filius Dominus Jesus Christus, natus ex virgine, homo tantummodo [PL50.96C] solitarius crederetur; et arrepta postmodum virtutis via, id eum pie religioseque vivendo obtinuisse, ut dignus per hanc vitae sanctimoniam fieret, cui se majestas divina sociaret: ac sic exclusa ab eo penitus sacrae originis dignitate, sola ei tantummodo meritorum relinqueretur electio. Id adnitentes utique ac laborantes, ut eo quasi in plebem omnium [PL50.97A] misso, et velut in turbam humani generis aggregato, id per bonorum actuum conversationem mereri omnes homines posse dicerent, quidquid bene vivendo ille meruisset. Pestifera scilicet ac lethalis assertio, quae et Deo vera derogans, et hominibus falsa promittens, in utroque nefandi esset damnabilis mendacii, dum et sacrilegii injuria Deum afficit, et hominem in spem falsae praesumptionis inducit. Perversissima scilicet atque impiissima assertio, mortalitati donans quod non erat, Deo tollens quod erat. Hujus ergo perniciosae ac mortiferae pravitatis haec quae nunc orta est recens haeresis, quasi redivivos quodammodo suscitans cineres, in veteribus favillis novum movit incendium: Solitarium quippe hominem natum esse asserit Dominum Jesum [PL50.97B] Christum. Et ideo quid necesse est ut requiramus, an in consequentibus ejus perversitatis sit quae est in capite ipso sceleris unius? Superfluum quippe est exspectare in posterioribus qualis sit, quae exspectandi omnino causas jam in principio non reliquit: Quae enim ratio est explorare, an in similitudinem superioris haereseos eadem promittat homini quae (quod immanissimum scelus est) eadem tollit Deo? Ita ut pene impium sit, cum videamus quid praecesserit, requirere quid sequatur: quasi vero aliqua in consequentibus causa afferri possit, qua se probet non esse impium, qui negaret Deum. Ait ergo, ut saepe jam diximus, nova haeresis, Dominum Jesum Christum hominem tantummodo solitarium, ex virgine [PL50.98A] natum esse: et ideo Mariam Christotocon, non Theotocon esse appellandam, quia Christi mater, non Dei. Addit praeterea sacrilegae assertioni quam prava argumenta, tam frivola, dicens: Nemo anteriorem se parit. Quasi vero unigeniti Dei nativitas a prophetis praedicta, a saeculis praenuntiata, humanis sit tractanda aut aestimanda rationibus: Aut vero ipsa, quisquis es, o haeretice, qui de partu suo calumniaris, virgo Maria propriis hoc quod actum est, egerit consummaritque virtutibus: ut ei in tanta re ac tanto opere imbecillitas objiciatur humana. Si quid itaque in hac re per hominis opus actum est, humanas quaere rationes: si autem totum quod actum est, Dei virtus est; quid impossibilitatem spectas humanam, ubi efficientiam vides esse divinam? Sed [PL50.98B] de hoc tamen plenius postea. Nunc quod paulo anterius dicere coepimus exsequamur: ut omnes sciant in Pelagianis cineribus ignes quaerere te, et novis sacrilegiorum flatibus favillas veteres excitare.

CAPUT II. Pelagiano errori conjunctum ac vicinum est Nestorii dogma

Dicis ergo Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. Hoc utique et illa quam in primo libro evidenter ostendimus, Pelagianae impietatis haeresis praedicavit, Christum hominem tantummodo solitarium natum esse. Addis praeterea Dominum ipsum omnium Jesum Christum θεοδόχον imaginem [PL50.99A] appellandum, id est, non Deum, sed susceptorem Dei; scilicet, ut eum non propter se, quia sit Deus, sed quia [PL50.100A] Deum in se suscipiat, honorandum putas. Hoc utique illa etiam quam ante dixi haeresis asserebat, Christum [PL50.101A] non propter se colendum, videlicet quia Deus esset, sed quia bonis ac piis actibus Deum in se habere meruisset. Ergo vides Pelagianum te virus vomere, Pelagiano te spiritu sibilare. Unde convenit, ut de te non tam judicandum quam judicatum esse videatur: quia cum ejusdem erroris sis, necesse est ejusdem quoque etiam damnationis esse credaris. Ut non dicam illud interim, quod imperiali statuae Dominum comparans, in tantam sacrilegii impietatem ac blasphemiam prorupisti, ut recte admodum etiam Pelagium ipsum qui pene omnes impietate vicerit, hac amentia vicisse videaris.

CAPUT III. Hanc divinitatis participationem quam Pelagiani et Nestoriani Christo tribuunt, omnibus viris sanctis communem esse

[PL50.102A] Ais ergo Christum Θεοδόχον imaginem appellandum, id est, non propter se eum quia sit Deus, sed quia Deum in se susceperit honorandum. Hoc modo ergo nihil inter eum et omnes qui fuerunt sanctos homines esse asseris, quia omnes utique sancti homines Deum in se habuerunt. Siquidem et in patriarchis Deum fuisse, et in prophetis Deum locutum non ignoramus. Omnes denique non dico apostolos, martyres, sed omnes quoque sanctos Dei et servos Dei habere in se Spiritum Dei credimus, secundum illud, Vos estis templum Dei vivi; sicut Deus dixit, quia habitabo in eis (II Cor. VI). Et iterum: Nescitis quia templum Dei estis et Spiritus Dei habitat in vobis [PL50.102B] (I Cor. III)? Et per hoc omnes Theodochi sunt, ac [PL50.103A] sic hoc modo cunctos admodum Christo similes et Deo pares dicis. Sed absit haec abominandi erroris impietas, ut facturae suae factor, ut famulis suis Dominus, ut terrenae fragilitati Deus terrestrium et coelestium comparetur; et haec ei ex beneficiis suis injuria fiat, ut qui habitatione sua dignatur hominem, idcirco idem quod homo esse dicatur.

CAPUT IV. Inter Christum et sanctos quid intersit

Quinimmo hoc inter illum interest et sanctos omnes, quod inter habitaculum et habitatorem, quod utique ut habitetur non habitaculi est, sed habitatoris, in cujus scilicet arbitrio est et aedificatio habitaculi et usus; id est, vel ut, cum velit, habitaculum ipsum facere, vel ut, cum fecerit, dignetur habitare. An [PL50.103B] experimentum quaeritis, inquit Apostolus, ejus qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII)? Et alibi: Nescitis quia Christus Jesus in vobis est? nisi forte reprobi estis (Ibid.) Et iterum: In interiore, inquit, homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris (Ephes. III). Vides quid intersit inter doctrinam Apostolicam et blasphemiam tuam? Tu in Christo Deum velut in homine habitare dicis; ille Christum ipsum in hominibus habitare testatur. Quod profecto, ut tu ais, caro et sanguis facere non possunt, scilicet ut ex hoc ipso quo eum Deum tu esse negas, Deus probetur. Nam cum eum qui in nomine habitet, Deum non neges, necesse est ut eum quem in hominibus habitare cognoscimus, evidentissime Deum esse credamus. Omnes ergo sive patriarchae, sive prophetae, [PL50.103C] sive apostoli, sive martyres, sive denique sancti [PL50.104A] omnes, habuerunt quidem in se Deum, et omnes filii Dei facti sunt, et omnes Theotoci fuerunt; sed diversa utique multo dissimilique ratione. Omnes enim credentes Deum filii Dei sunt per adoptionem, unigenitus autem tantum Filius per naturam; qui non ex materia aliqua est a Patre genitus, quia omnis res et omnis rerum materia per unigenitum Dei Filium est; non ex nihilo, quia ex Patre; non quasi partus, quia nihil in Deo vacuum atque mutabile; sed ineffabiliter atque inaestimabiliter Deus Pater in his quae ingenita in se erant, Unigenitum suum genuit; ac sic ab ingenito summo et sempiterno Patre unigenitus summus et sempiternus est Filius, idem habendus in carne qui habetur in spiritu, idem credendus in majestate, quia nasciturus in carne [PL50.104B] . Non divisionem aliquam aut discissionem sui fecit, ut se ex parte aliqua non nascente pars sui aliqua nasceretur; aut aliquid in eo divinitatis postea superveniret, quod in eo natum ex Virgine non fuisset. Omnis enim, juxta Apostolum, omnis in Christo plenitudo divinitatis habitat corporaliter (Coloss. II). Non quia aliquando habitaverit, et aliquando non habitaverit; nec quia postea fuerit, et ante non fuerit. Alioquin ad illam Pelagianae haereseos impietatem devolvimur, ut dicamus ex certo tempore habitantem in Christo Deum; tum in eum supervenisse, quando ille vita et conversatione id promeruerit, ut in se virtus divinitatis habitaret. Hominum ergo, hominum sunt haec, [PL50.104C] non Dei, ut in quantum humana imbecillitas valet, [PL50.105A] Deo se humilient, Deo subdant, Dei se habitaculum faciant, et habere hospitem atque habitatorem Deum fide et pietate mereantur. Quia prout quis idoneus munere Dei fuerit, ita eum divina gratia muneratur. Prout si quis dignus putatur Deo, ita Dei fruitur adventu, secundum illam Domini promissionem: Si quis diligit me, sermonem meum servabit; et ego et Pater meus veniemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV). Longe autem alia de Christo res atque ratio est, in quo omnis plenitudo divinitatis habitat corporaliter, et qui ita divinitatis plenitudinem in se habet, ut cunctis de sua plenitudine largiatur; qui inhabitante in se divinitatis plenitudine, ita ipse in singulis sanctorum habitat, prout eos dignos [PL50.105B] suo putarit habitaculo, et ita omnibus de plenitudine sua tribuit ut ipse in plenitudine sua jugiter perseveret; qui utique etiam cum in corpore suo in terra esset, animabus tamen sanctorum omnium inerat, coelos, terras, mare, omnem denique universitatem infinitate potentiae suae ac majestatis implebat; et ita totus in seipso erat, ut eum tamen mundi universa non caperent. Quia quamlibet magna sint et ineffabilia quae facta sunt, nulla tamen tam capacia et immensa sunt, quae ipsum possint capere factorem.

CAPUT V. Christum ante ortum temporalem Deum semper a prophetis appellatum fuisse

Iste ergo est de quo propheta dicit: Quoniam in te est Deus, et non est praeter te Deus. Tu es enim Deus noster, et nesciebamus, Deus Israel Salvator (Isaiae XLV); qui in terris utique postea visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch III). De quo etiam David propheta ex persona ipsius dicit: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psalm. XXI), ostendens utique quod numquam homo ille Dominicus sine unitate Dei fuerit, in quo in ipso statim Virginis utero plenitudo divinitatis habitaret. Sicut et alibi idem propheta, Veritas, inquit, de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV), ut [PL50.106B] intelligeremus scilicet prospiciente e coelis Filio Dei, id est, adveniente ac descendente, justitiam natam esse e carne Virginis; non phantasiam corporis, sed veritatem. Ipse est enim veritas, secundum illud ipsius testimonium Veritatis: Ego sum veritas, et vita (Joan. XIV). Ergo quia anterioribus libris veritatem hanc, id est, Dominum Jesum Christum natum ex Virgine Deum probavimus, nunc, ut libello abhinc proximo instituimus, eum qui ex Virgine nasciturus esset semper Deum praenuntiatum esse doceamus. Ait itaque Isaias propheta: Quiescite ab homine, [PL50.107A] cujus spiritus in naribus ejus, quia in quo reputatus est ipse, vel, ut verius atque evidentius in Hebraeo est, quia Excelsus reputatus est ipse (Isaiae II). Pulchre autem dicens, quiescite, verbo vim prohibentis inquietudinem persecutionis expressit. Quiescite, inquit, ab homine cujus spiritus in naribus ejus, quia Excelsus reputatus ipse est. Numquid non una eademque sententia et humani corporis susceptionem et Dei locutus est veritatem? Quiescite, inquit, ab homine, cujus spiritus in naribus ejus, quia Excelsus reputatus est ipse. Nonne tibi, quaeso, palam alloqui persecutores Domini videtur, dicens, Quiescite ab homine quem persequimini, quia hic homo Deus est? Et licet in humilitate humanae carnis appareat, in celsitudine tamen divinae magnificentiae perseverat. [PL50.107B] Bene autem dicens propheta, Quiescite ab homine cujus spiritus in naribus ejus, certissima humani corporis significatione hominem demonstravit. Intrepide utique ac fiducialiter, utpote qui tam constanter [PL50.108A] veritatem hominis assereret quam Dei, quia haec fides vera est et catholica credere Dominum Jesum Christum ita substantiam veri corporis sicut veritatem perfectae divinitatis habuisse. Nisi forte in illo aliquid ambigendum putes, quia Excelsum pro Deo posuit; cum utique hic mos Scripturae sacrae sit Excelsum pro Deo dicere, sicut illud prophetae, Dedit vocem suam Excelsus, et mota est terra (Psal. XLV). Et, Tu solus Excelsus super omnem terram (Psal. LXXXII). Isaias quoque, qui haec dicit: Excelsus et sublimis habitans aeternitatem (Isaiae LVII). In quo manifeste intelligendum est: cum illic Excelsum sine ulla adjectione Dei posuerit, quod etiam hic Deum in Excelsi nomine nuncuparit. Ergo quia evidenter per prophetam sermo divinus Dominum Jesum [PL50.108B] Christum et hominem et Deum praenuntiavit, videamus an veteribus testimoniis etiam nunc conveniant et concordent nova.

CAPUT VI. Eamdem doctrinam novi Instrumenti testimoniis illustrat

Quod fuit, inquit apostolus Joannes, a principio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est; et vidimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis. Vides quemadmodum vetera recentibus roborentur, et antiquam praenuntiationem novae praedicationis confirmatio consequatur? Isaias dixit: Quiescite ab homine, cujus spiritus in naribus, quia Excelsus reputatus est ipse (Isaiae II). Ipse Joannes autem, Quod fuit, inquit, a principio, [PL50.109B] quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpaverunt. Ille persequendum a Judaeis hominem esse dixit, hic palpatum hominem humanis manibus praedicavit. Ille eumdem quem hominem annuntiarat, Deum excelsum esse praedixit; hic eum quem palpatum ab hominibus esse docuit, Deum in principio semper fuisse memoravit. Ergo evidentissimum est quod ambo Dominum Jesum Christum et hominem manifestarunt et Deum, quia eumdem postea hominem quem semper Deum, ac per hoc hominem et Deum, quia hominem ipsum Deum. Quod fuit ergo, inquit, in principio , quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae palpaverunt de Verbo vitae, et vita [PL50.110A] manifestata est; et vidimus, et testamur, et annuntiamus vobis vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis. Vides quot indiciis, quot modis, quam variis, quam multiplicibus dilectissimus ille ac devinctissimus Deo apostolus sacramentum divinae incarnationis insinuet? Jam primum quod eum qui in principio semper fuerit, visum in carne esse testatur. Deinde ne id quod auditum ac visum dixerat parum incredulis videretur, palpatum quoque, id est, tactum atque tractatum tam suis quam caeterorum manibus confirmavit. Bene utique per manifestationem assumptae carnis, opinionem Marcionitarum ac Manichaei errorem excludens; ne quis phantasiam ab hominibus visam crederet, cum palpatam corporis veritatem a se [PL50.110B] apostolus praedicasset. Deinde addit Verbum vitae et vitam manifestam, hoc se vidisse, hoc annuntiare, hoc protestari, simul scilicet et exsequens officium fidei, et ingerens terrorem incredulitati, ut cum ille utique protestatur se praedicare, sibi imputaret periculum suum qui noluisset audire. Annuntiamus vobis, inquit, vitam aeternam, quae erat apud Patrem, et apparuit nobis: hoc quod apud Patrem semper fuit, hominibus apparuisse; hoc quod in principio semper fuit, ab hominibus visum esse; hoc quod Verbum vitae sine exordio erat, palpatum humanis manibus docuit esse. Vides quot modis, quam variis, quam multiplicibus, quam individuis, quam apertis ita sacramentum unitae cum Deo carnis exposuit, ut nemo alterutrum dicere omnino possit, [PL50.111A] qui non utrumque memoraret. Quod ipse quoque Apostolus alibi evidentissime: Jesus enim, inquit, Christus heri et hodie, ipse et in saecula (Hebr. XIII). Hoc est illud utique quod superiore testimonio dixit: quod erat a principio, hoc manus nostrae palpaverunt. Non quia palpari spiritus per se possit, sed quia Verbum scilicet caro factum in homine quodammodo cui unitum fuerat palpabatur. Et ideo idem Jesus heri et hodie, id est, idem ante exordium mundi qui in carne; idem in praeterito, qui in praesenti; idem quoque etiam in saecula, quia idem per omnia, qui ante omnia. Et hoc totum Dominus Jesus Christus.

CAPUT VII. Rursum ostendit ex conjunctione duarum in Christo naturarum in unam personam, ea quae divinae naturae competunt, homini; et quae humanae, Deo recte accommodari

Et quomodo idem ante mundi ortum, qui nuper [PL50.112A] ortus? scilicet quia idem in homine nuper ortus, qui ante ortum omnium Deus. Et ideo Christus totum nominatur quod Deus, quia tanta est Christi et Dei unitas, ut nemo utique jam omnino possit vel Christum dicens non Deum in Christi nomine dicere, vel Deum dicens non Christum in Dei nomine nuncupare. Ac sic unito sibi penitus per majestatem sacrae nativitatis utriusque substantiae sacramento, quidquid erat, scilicet homo et Deus, factum est totum Deus. Unde Apostolus Paulus videns revelatis fidei oculis totum in Christo inexplicabilis majestatis arcanum, ita locutus est, invitans ad referendam Deo gratiam, agnoscentes beneficia Dei populos: Gratias, inquit, agentes Patri, qui dignos nos fecit portione sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos [PL50.112B] de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum; qui est [PL50.113A] imago Dei invisibilis, primogenitus universae creaturae; quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens; quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis, sive quae in terris sunt (Coloss. I). Numquid et hoc aliqua interpretationis adjectione indiget, cum ita copiose et evidenter expressum sit, ut in se non solum rerum fidem, sed etiam expositionis habeat claritatem? Gratias enim agere nos Patri jubet, [PL50.113B] magna utique causa agendae gratiae adjecta, quia dignos nos fecerit portione sanctorum, et ereptos de potestate tenebrarum transtulerit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habeamus redemptionem et remissionem peccatorum; qui sit imago Dei invisibilis, primogenitus universae creaturae; quia in ipso ac per ipsum creata sint omnia, quorum utique sicut factor ipse, ita etiam gubernator sit. Et quid post haec? Ipse est, inquit, caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis. Resurrectionem quasi generationem Scriptura nominat; quia sicut generatio vitam creat, ita resurrectio generat ad vitam. Unde etiam resurrectio ipsa regeneratio nuncupatur, secundum illud Domini testimonium: Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione [PL50.113C] cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX). Ergo primogenitum ex mortuis eum dicit, quem superius invisibilem Dei Filium atque imaginem praedicavit. Quis autem imago invisibilis Dei, nisi unigenitus, Verbum Dei? et quomodo is resurrexisse ex mortuis dicitur, qui imago ac Verbum Dei invisibilis nominatur? Et quid tamen adhuc additur? Ut sit, inquit, ipse primatum tenens, [PL50.114A] quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare, et per ipsum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis, sive quae in terra sunt. Numquid indiget primatu universorum Creator omnium? aut primatu eorum quae a se facta sunt, ipse qui fecit? Aut numquid dici de Verbo potest quod in eo qui sit primogenitus ex mortuis complacuerit omnem plenitudinem habitare, qui utique unigenitus Filius Dei, Verbum Dei ante universa rerum exordia, Patrem invisibilem in se habens, ita prius omnem plenitudinem in se habuit, ut esset ipse omnium plenitudo? Et quid postremo? Omnia, inquit, pacificans per sanguinem crucis ejus sive quae in terra, sive quae in coelis sunt. Manifestavit utique apertissime de quo diceret, quem primogenitum [PL50.114B] ex mortuis nominasset. Numquid enim per Verbi aut Spiritus sanguinem reconciliata ac pacificata sunt omnia? Non utique. Neque enim in naturam cadere impassibilem res ulla potuit passionis, aut fundi sanguis valuit nisi hominis, aut mori alter quam homo; et tamen idem qui in sequentibus mortuus dicitur, superius imago Dei invisibilis praedicatur. Quomodo ergo et hoc? scilicet quia id omni modo ab apostolis cautum est, ne aliqua videretur in Christo esse divisio, et unitus in filio hominis Filius Dei inciperet per erraticas interpretationes duas habere personas, ac per pravas atque impias opiniones qui esset scilicet in se unus duplex fieret in nobis. Et ideo pulchre ac mirabiliter ab ipso unigenito Filio Dei usque ad unitum Filio Dei filium hominis [PL50.114C] praedicatio apostolica descendit; ut sicut ipse rerum ordo, ita etiam doctrinae sermo decurreret. Ita cuncta inseparabili connexione et quasi quodam ponte continuans, ut sine ulla penitus divisione et intervallo eum quem in principio mundi legeres, in fine temporis invenires, neque ulla omnino distractione impiae discessionis admissa unum in carne atque alium in spiritu Filium Dei crederes; cum ita apostolicum magisterium, Deum pariter atque hominem per sacramentum [PL50.115A] corporeae nativitatis unisset, ut eumdem tibi reconciliantem in cruce omnia demonstraret, quem ante exordium mundi imaginem Dei invisibilis praedicasset.

CAPUT VIII. Apostolicam sententiam Domini auctoritate corroborat

Quod quidem quamvis Apostoli dictum sit, tamen doctrina Domini est. Idem enim hoc in Apostolo ad Christianos, qui consimile illud in Evangelio ad Judaeos per se locutus est, dicens: Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo. Neque enim ego a me ipso veni, sed ille me misit (Joan. VIII). Et Deum utique se et hominem esse indicans. Hominem in hoc quod hominem esse se praedicat; Deum in hoc quod [PL50.115B] missum se esse confirmat. Apud eum enim necesse est fuerit a quo venerat; et ab eo venerat a quo se [PL50.116A] missum esse dicebat. Unde etiam illud fuit quod dicentibus ad se Judaeis, Quinquaginta annos nondum habes et Abraham vidisti? convenientissima aeternitatis ac majestatis suae voce respondit, dicens: Amen amen dico vobis, priusquam Abraham fieret, ego sum (Ibid.). Quaero ergo, cujus dictum hoc velis esse? Christi utique absque dubio. Et quomodo qui natus recenti tempore fuerat, ante Abraham se esse dicebat? Per illud scilicet, cui unitus erat penitus, Verbum Dei, ut intelligerent omnes quanta esset Christi ac Dei unitas, cum quidquid Deus in Christo diceret, totum jam sibi divinitatis unitas vindicaret. Bene autem conscius aeternitatis suae, illa in corpore tunc Judaeis voce respondit, qua quondam Mosi locutus fuerat in spiritu. Hic enim ait: Priusquam Abraham fieret, [PL50.116B] ego sum. Mosi autem: Ego sum qui sum (Exod. III). Admirabili utique divinae naturae aeternitatem sermonis [PL50.117A] magnificentia praedicavit, quia nihil de Deo tam conveniens dici potest, quam ut semper esse dicatur, quia esse nec praeteriti initium nec futuri terminum habet. Et ideo apertissime hoc de aeterni Dei natura dicitur, quod aeternitati optime coaptatur. Quae quidem [PL50.118A] ipse Dominus Jesus Christus, cum de Abraham diceret, diversitate sermonis ostendit, dicens: Priusquam Abraham fieret, ego sum. De Abraham dixit, priusquam fieret; de se autem, ego sum; scilicet quia temporalitatis est fieri; esse, aeternitatis. Et ideo [PL50.119A] illud factum esse, humanae tribuit brevitati; illud autem, sum, naturae suae. Et haec omnia Christus utique, qui per sacramentum uniti hominis ac Dei in illo qui semper fuerat jam se fuisse dicebat.

CAPUT IX. Cum Christo tribuantur prodigiosa illa opera quae circa filios Israel jam inde a temporibus Moysis designata sunt, conficitur quoque illum jam olim ante ortum suum temporalem exstitisse

Quod apostolus quoque cum dilucidare ac manifestare omnibus cuperet, ita locutus est: Quoniam Jesus populum de terra Aegypti salvans, secundo [PL50.121A] eos qui non crediderunt perdidit. Sed et alibi, Neque tentemus, inquit, Christum sicut quidam illorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt (I Cor. X). Eximius quoque apostolorum Petrus: Et nunc quid tentatis Deum imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? Sed per gratiam Domini nostri Jesu Christi credimus salvari quemadmodum et illi. Liberatum ab Aegypto Dei populum, et per ingentes [PL50.122A] aquarum vias siccis pedibus abductum, ac per vastas eremi solitudines conservatum, non nisi a solo absque dubio Deo novimus, secundum illud: Dominus solus ducebat eos, et non erat cum eis Deus alienus (Deut. XXXII). Et quomodo apostolus tot et tam evidentibus testimoniis, et a Jesu liberatum ab Aegypto populum Judaeorum, et Christum a Judaeis tunc in deserto tentatum praedicat, dicens, Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, [PL50.123A] et a serpentibus perierunt? omnes quoque sanctos qui vixerint sub lege veteris Testamenti, beatus apostolus Petrus per gratiam Domini nostri Jesu Christi praedicat esse salvatos? Exi itaque, effuge hinc, si potes, tu quisquis ille es qui, rabido ore ac blasphemo spiritu furens, nihil interesse admodum inter Adam et Christum putas, et qui eum etiam post partum Virginis Deum denegas, ostende penitus quemadmodum etiam ante ortum corporis Deum non fuisse convincas. Ecce enim Apostolus clamitat populum de terra Aegypti ab Jesu esse salvatum, in deserto ab infidelibus Christum esse tentatum; patres quoque nostros, id est, patriarchas atque prophetas per gratiam Domini nostri Jesu Christi salvatos; nega tu haec, si potes. Nec mirabor si feceris, [PL50.123B] ut neges quae omnes legimus, qui quae omnes credimus denegasti. Intellige ergo tandem quia jam tunc et ex Aegypto populum in Deo Christus eduxit, et in Deo Christus a populo tentatore tentatus est, et omnes justos in Deo Christus gratiae suae liberalitate salvavit; quia per sacramenti unitatem ita et Deus in Christum et Christus in Deum transiit, ut et quidquid Deus fecit, Christus id perfecisse; et quod postea Christus pertulit, Deus id pertulisse dicatur. Et ideo dicens Propheta, Non erit in te Deus recens, nec adorabis Deum alienum; hoc sensu et hoc spiritu praedicabat quo apostolus Christum eductorem [PL50.124A] ex Aegypto Israeliticae plebis esse dicebat, ut eum utique qui ex Virgine natus est hominem, semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse sentiret; alioquin, nisi ita creditur, aut cum haereticis Christus non Deus, aut certe contra Prophetam recens esse creditur. Sed absit hoc a catholica Dei plebe, ut aut a Propheta dissentire, aut cum haereticis sentire videatur; et in maledictum forsitan illud populus benedictionis incurrat, ut spem suam in homine posuisse dicatur. Quia enim Dominum nostrum Jesum Christum solitarium hominem natum asserit, dupliciter maledictioni obnoxius sit necesse est, sive in eum credat, sive non credat. Si enim credit, Maledictus qui spem suam ponit in homine (Jerem. XVII). Si autem non credit, maledictus utique nihilominus, [PL50.124B] quia licet in hominem non crediderit, Deum tamen penitus denegavit.

CAPUT X. Explicat quid sit confiteri, et quid solvere Jesum

Hoc enim illud est quod, revelante sibi Domino, charissimus ille Dei Joannes praevidens, id de eo ipso locutus est qui in se loquebatur. Omnis, inquit, spiritus qui confitetur Jesum in carne venisse, ex Deo est; et omnis qui solvit Jesum, ex Deo non est; et hoc est Antichristi, quod audistis quia venit, et nunc jam in mundo est (I Joan. IV). O admirabilem Dei singularemque pietatem, qui velut cautissimus ac prudentissimus [PL50.125A] medicus venturos quandoque in Ecclesiam suam morbos ante praedixit! et cum praenuntiaret infirmitatem, dedit ex ipsa praenuntiatione medicinam, ut omnes, scilicet agnoscentes languorem ingruentem, procul jam atque longe vitare inciperent quae imminere didicissent. Et ideo sanctus Joannes: Omnis, inquit, qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hoc est Antichristi. Agnoscisne eum, haeretice? Agnoscis de te jam palam et designanter dixisse? Nemo enim ita solvit Jesum quam qui non confitetur Deum. Cum enim in hoc omnis Ecclesiae fides et omnis cultus sit, Jesum Deum verum fateri, quis magis venerationem ejus et cultum solvere potuit, quam qui totum in eo quod omnes colimus denegavit? Caveas ergo, obsecro, caveas ne quis etiam Antichristum dicere queat. [PL50.125B] Conviciari me aut maledicere putas? Non meum est quod loquor, ecce evangelista dicit: Omnis qui solvit Jesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus. Si non solvis Jesum et Deum non negas, Antichristum te nullus dicere potest. Si autem negas, quid accusas quod Antichristum te quisquam esse dicat? Tu hoc de te, tu, inquam dum negas, ipse dixisti. Vis scire hoc verum esse? Dic mihi Jesum cum ex Virgine nasceretur, quid velis, hominem fuisse an Deum? Si Deum tantum, solvis utique Jesum, qui in eo hominem unitum Deo fuisse deneges. Si autem hominem, solvis utique nihilominus, qui solum tantummodo, ut facis, hominem natum esse blasphemes. Nisi forte existimas quod non solvas Jesum, qui fuisse eum Deum negas, qui solveres utique etiam si natum cum [PL50.125C] Deo hominem denegares. Sed exemplis forsan hoc manifestius velis fieri; accipe de utroque. Manichaeus extra Ecclesiam est, qui Jesum Deum tantum fuisse asserit; Hebion, quia hominem. Uterque enim Jesum negavit ac solvit, alter solum dicendo hominem, alter tantummodo solum Deum. Quia licet diversa dixerint, par tamen ipsius diversitatis impietas. Nisi quod si ulla inter malorum magnitudinem potest esse discretio, injuriosior blasphemia tua est, quae solum hominem asserit, quam illa quae solum Deum; quia licet utrumque malum sit, contumeliosius tamen est divina Domino quam humana rapuisse. Fides ergo haec tantum catholica, haec tantum vera est, Dominum Jesum Christum sicut Deum, ita et hominem, et sicut hominem, ita et Deum credere. Omnis [PL50.126A] qui solvit Jesum, ex Deo non est. Solvere autem hoc est, quod unitum est in Jesu velle rumpere, et quod individuum separare. Quid autem in Jesu unitum et individuum? Homo utique et Deus. Ergo ille Jesum solvit, qui haec separaverit atque disruperit. Alioquin si non disrumpit, ac separat, ergo nec solvit. Si autem separat atque disrumpsit, ille utique solvit.

CAPUT XI. Dominicae Incarnationis sacramentum Christi divinitatem manifeste coarguit

Et ideo omni homini in hanc blasphemiam atque insaniam prorumpenti, ipse pro se in Evangelio Dominus Jesus illud quod ad Pharisaeos locutus est clamat ac protestatur: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX). Quod licet illic ubi a Deo [PL50.126B] dictum est, ad causam aliam responsum esse videatur, tamen profunditas Dei, quae non magis de carnalibus quam de spiritualibus loquebatur, cum de illo hoc, tum magis de hoc voluit intelligi; quia credentibus tunc Judaeis id quod tu dicis, hominem tantummodo Jesum sine Deo esse, cum de societate conjugii Dominus interrogaretur, non de eo tantum, sed etiam de hoc edocuit, et de minoribus consultus, etiam de altioribus majoribusque respondit, dicens, Quod Deus conjunxit, homo non separet. Hoc est: Nolite id separare quod in me Deus junxit; non separet humana impietas quod in me univit divina majestas. Vis autem plenius scire hoc ita esse, audi Apostolum de his ipsis de quibus tunc Salvator docuit disserentem? qui utique utpote magister a Deo missus, [PL50.126C] ut capere tunc auditorum imbecillitas poterat, ea ipsa quae Deus in mysterio praedicarat exposuit. Cum enim de conjugio carnali, unde interrogatus in Evangelio Salvator fuerat, disputaret, replicavit ea ipse, quibus ille usus tunc fuerat, legis veteris testimonia, scilicet ut intelligeretur quod eamdem rem exponeret qui iisdem testimoniis uteretur. Adjiciens praeterea, ne deesse causae aliquid videretur, etiam carnale conjugium, mulieris quoque ac viri nomen, quos ad mutuum adhortabatur affectum, ita posuit: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V). Et iterum: Ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua. Qui uxorem suam diligit, seipsum diligit. Nemo umquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam, [PL50.127A] quia membra sumus corporis ejus (Ephes. V). Vides quemadmodum Christi atque Ecclesiae nomina viri ac mulieris nominibus adjungens, omnes a carnali audientia ad spiritualem intelligentiam traxit. Cum enim omnia ista dixisset, subdidit ea quibus in [PL50.128A] Evangelio Dominus usus fuerat testimonia, dicens, Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adjungetur ad uxorem suam, et erunt duo in carne una (Matth. XIX). Et quidem post haec quasi cum magna clamoris protestatione subjecit: Sacramentum, [PL50.129A] inquit, hoc magnum est. Removit utique de hoc omnino et amputavit carnalem intellectum, ubi sacramentum penitus dixit esse divinum. Et quid tamen post ista subdidit? Ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Cum dixisset, sacramentum hoc magnum est: non dixit, haec est expositio sacramenti. Sed quid? Ego autem dico, in Christo et in Ecclesia. Hoc est dicere: Illud quidem magnum est sacramentum, sed ego in Christo dico et in Ecclesia. Hoc est, ut quia capere illud ad praesens forsitan omnes non queunt, vel hoc capiant, quod tamen ab illo non discrepat, nec diversum est, quia utrumque de Christo est. Sed cui profundiora illa non capiunt, haec saltem [PL50.130A] faciliora cognoscant, ut cum promptiorem intellectum coeperint capere, ad altiorem valeant pervenire, et planioris nunc rei adipiscentia sit postea profundioris via.

CAPUT XII. Latius exponit quodnam illud sacramentum sit quod sub viri et uxoris nominibus designatur

Quod ergo magnum illud est sacramentum, quod sub viri atque uxoris nomine designatur? Apostolum ipsum interrogemus, qui ad docendam eamdem rem alibi verbis rei ipsius usus est dicens: Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, [PL50.131A] praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (II Tim. III). Quod ergo magnum est illud sacramentum quod manifestatum est in carne? Deus scilicet natus e carne, Deus visus in corpore: qui utique sicut palam est manifestatus in carne, ita palam est assumptus in gloria. Hoc ergo magnum est sacramentum, de quo ipse ait: Propterea relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae: et erunt duo in carne una (Matth. XIX). Qui fuerunt ergo duo in carne una, Deus scilicet atque anima. In una enim, quae Deo unita est, carne hominis Deus est atque anima, secundum illud ipsius Domini, Nemo potest a me tollere animam meam; sed ego pono eam a me ipso. Potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam [PL50.131B] (Joan. X). Tria ergo nunc in hoc vides, Deum, carnem, animam: Deus est, qui loquitur; caro, in qua loquitur; anima, de qua loquitur. Propterea ergo homo ille de quo propheta dicit, Frater non redimit, redimet homo (Psalm. XLVIII)? Qui, ut dictum est, ascendit ubi erat prius (Joan. VI), et de quo legimus, Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III). Propter hoc, inquam, reliquit homo patrem suum et matrem, id est, Deum ex quo natus est, et Jerusalem illam quae est mater omnium nostrum; et adhaesit [PL50.132A] humanae carni, quasi uxori suae. Et idcirco de patre expresse dixit, relinquet homo patrem suum: de matre autem non dixit, suam, sed tantummodo matrem posuit, quia non tam ipsius erat mater, quam universorum credentium, id est, omnium nostrum. Et adjunctus est uxori suae, quia sicut vir et mulier unum corpus sunt, ita majestas divinitatis et caro hominis uniuntur, et facti sunt duo, id est, Deus atque anima in carne una. Quia sicut caro illa habitatorem in se habuit Deum, ita animam quoque in se cohabitantem Deo. Hoc ergo magnum est illud sacramentum, ad quod inquirendum nos admiratio Apostoli vocat et adhortatio Divinitatis invitat: non alienum utique etiam a Christo et ab Ecclesia, ut ipse ait, ego autem dico in [PL50.132B] Christo et in Ecclesia. Quia et caro Ecclesiae caro Christi est, et in carne Christi Deus est atque anima; ac sit idem in Christo quod in Ecclesia, quia sacramentum quod in Christi carne creditur, etiam fide in Ecclesia continetur.

CAPUT XIII. Quanto desiderio veteres patriarchae sacramenti istius revelationem videre exoptarunt

Hoc ergo sacramentum, quod et manifestatum est in carne, et apparuit in mundo, et gentibus praedicatur, multi sanctorum veterum sicut praevidebant [PL50.133A] in spiritu, ita videre etiam in carne voluerunt. Amen enim, inquit Dominus, dico vobis quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae vos vidistis, et non viderunt, et audire quae audistis et non audierunt (Matth. XIII). Et ideo Isaias propheta, Utinam, inquit, Domine, disrumperes coelos, et descenderes (Isa. LXIV). Sed et David: Domine, inclina coelos, et descende (Psal. CXLIII). Moses quoque: Ostende, inquit, mihi teipsum, ut manifeste videam te (Exod. XXXIII). Nemo admodum propius quam Moses legem capiens, alloquentem e nubibus Deum, atque ad ipsam admodum praesentiam majestatis accessit. Et quomodo cum nemo propiora quam ille de Deo cerneret, adhuc manifestiora poscebat dicens: Ostende mihi, inquit, teipsum, ut manifeste videam te, scilicet quia hoc ille [PL50.133B] fieri precabatur quod iisdem admodum verbis Apostolus factum esse dicebat, id est, ut palam Dominus manifestaretur in carne, palam appareret mundo, palam assumeretur in gloria; et omnia oculis tandem carnalibus sancti cernerent, quae spiritalibus praevidebant.

CAPUT XIV. Impiam et blasphemam haereticorum sententiam redarguit, qui Deum in Christo velut in organo sive statua habitasse et locutum esse dixerunt

Alioquin si, ut haereticus ait, Deus futurus in Domino Jesu Christo erat, velut in statua aut in organo, id est, ut habitaret tantum quasi in homine, et loqueretur quasi per hominem, non ut ipse esset qui habitaret, atque ex se et ex suo corpore loqueretur [PL50.133C] Deus; jam utique sic et habitarat in sanctis, et locutus fuerat e sanctis. In his quoque ipsis, quos supra [PL50.134A] dixi, qui adventum ipsius precabantur, sic erat ac loquebatur. Et quid necesse erat ut hoc omnes poscerent quod habebant, si hoc petebant quod jam acceperant? Aut quid videre oculis cuperent, quod corde retinebant, praesertim cum plus sit eamdem rem habere quempiam intra se, quam videre extra se? Aut si sic habitaturus erat in Christo Deus sicut in sanctis omnibus, cur magis Christum videre omnes sancti cuperent quam seipsos? Et si eamdem rem visuri in Domino Jesu erant quam in se habebant, cur non plus multo arbitrarentur eamdem rem in se habere quam in altero videre? Sed erras, infelix furor, non intelligens, ut Apostolus ait, et quae loquaris et de quibus affirmes (I Tim. I). Omnes enim prophetae et omnes sancti portionem quamdam divini Spiritus, [PL50.134B] prout capere poterant, a Deo acceperunt. In Christo autem omnis plenitudo divinitatis habitavit atque habitat corporaliter (Colos. II). Et ideo longe de ejus plenitudine omnes sunt, ex cujus plenitudine aliquid accipiunt (Joan. I); quorum adimpletio Christi munus, quia vacui utique omnes erant, nisi ipse esset omnium plenitudo.

CAPUT XV. Sanctorum de Messiae adventu vota quid continebant, aut quale illud fuerit desiderium

Hoc ergo sancti omnes optabant, hoc precabantur, hoc sic videre oculis desiderabant sicut animo ac mente sapiebant. Et ideo Isaias propheta: Utinam, inquit, disrumperes coelos, et descenderes (Isaiae LXIV). [PL50.134C] Sed et Habacuc idem annuntians quod ille optans, Dum appropiant, inquit, anni, ostenderis; in adventu [PL50.135A] temporum demonstraberis: Deus de Theman, sive illud, Deus ab Austro veniet (Habac. VIII). David quoque: Deus manifeste veniet (Ps. XLIX). Et iterum: Qui sedes super cherubin, appare (Ps. LXXIX). Alii adventum ejus quem mundo praestitit, annuntiabant, alii postulabant. Nonnulli specie dispari, sed affectu pari, intelligentes utique aliquatenus quantam rem precarentur, ut Deus in Deo habitans, in forma Dei ac sinu permanens, semetipsum exinaniret, formam servi acciperet, et se usque ad suscipiendas omnes passionum acerbitates contumeliasque submitteret, subiret poenam pro beneficiis, et, quod intolerabilissimum est et indignissimum, ab his ipsis mortem exciperet pro quibus ipse moreretur; intelligentes ergo hoc aliquatenus sancti omnes, aliquatenus, inquam, [PL50.136A] intelligentes, quia quantum sit nemo intelligit, consona omnes adventum Dei voce et quasi concentu mutuo postulabant. Scientes utique in hoc spem omnium consistere, in hoc salutem omnium contineri; quia nullus solvere vinctos possit, nisi immunis a vinculis; nullus eximere peccatores, nisi peccato carens; nemo enim liberare aliqua re quemquam potest, nisi ea re ipse liber sit qua a se alius liberatur. Et ideo cum in omnes mors pertransisset, omnes vita indigebant, ut in Adam scilicet morientes, in Christo viverent. Quia quamvis multi sancti, multi electi ac familiares admodum Deo fuerunt, nulli tamen potuerunt per se penitus esse salvi, nisi fuissent adventu Domini et redemptione salvati.

Реакције читалаца

Напомене

Fons: Patrologia Latina, t. 50, coll. 96C-136A (J.-P. Migne, Parisiis 1844). Textus recognitione automata transcriptus, sine emendatione: azbyka.ru.

0
Објавио корисник: Rodion Vlasov
Датум креирања странице: 2026-11-22, Ажурирање: 2026-11-22