Dies memoriae: 23 Augusti (5 Septembris)
Biographia
Iter ad pastoratum
De particulari vita et ministerio pastorali sancti Irenaei Lugdunensis parum nobis notum est. Etiam locus et tempus natalis huius magni sancti velata sunt historiae obscuritate. Creditur parentes Irenaei Christianos fuisse.
Cum magna certitudine affirmari potest eum natum esse in secunda parte saeculi II. Ex variis indiciis, hoc eventum circa annum 130 collocatur.
Secundum memorias ipsius Irenaei quae ad nos pervenerunt, in adolescentia cum sancto Polycarpo Smyrnensi conversatus est, amico insignis pastoris Ecclesiae Ignatii Theophori, discipulo Ioannis Evangelistae. In circulo notorum Irenaei erant et alii viri, qui testimonium praedicationis apostolicae et miraculorum apostolicorum viderant.
Communitas Polycarpi in epistola de martyrio eius scribit Irenaeum discipulum eius fuisse:
"Hoc ex exemplari Irenaei, discipuli Polycarpi, descripsit Gaius, qui Irenaeum noverat. Ego autem, Socrates, hoc Corinthi ex exemplari Gaii scripsi"
(epistola encyclica Ecclesiae Smyrnensis de Polycarpo. 95).
Nomen Graecum, arta conexio cum episcopo Smyrnensi, bona notitia litterarum Graecarum, philosophiae et poeticae, familiaritas cum methodis dialecticae, occasionem praebent cogitandi Irenaeum origine Graecum fuisse (quamquam nonnulli investigatores vitae et operum eius admittunt eum radices Syriacas habuisse).
Verisimiliter, patria Irenaei Smyrna vel una ex regionibus geographicis ei adiacentibus fuit.
Atmosphera spiritualis, in qua Irenaeus educatus est, eius educationem beneficentissime influebat.
Ecclesia Smyrnensis, quamquam paupertate sua (Apoc. 2:9), bona organizatione distinguebatur. Activitates praedicationis et missionis stricte consonabant spiritui Evangelii et Traditionis apostolicae. Zelus sancti Polycarpi Smyrnensis in custodienda et diffundenda fide in integritate et puritate, cum tempore etiam discipulo eius, Irenaeo, traditus est.
Ministerium Sacerdotale in Gallia
Quo anno vitae suae vel quibus in circumstantiis Irenaeus patriam reliquerit et in Galliam (territorium hodiernae Franciae) profectus sit, historia non indicat. Unum certissime constat: eum propositum habuisse praedicationem diffundere et fidem inter incolas illius regionis confirmare. Traditur eum hanc missionem a Polycarpo Smyrnensi ipsissimo benedictum fuisse. Nec mirum, cum inter Christianos Smyrnenses et Gallicos diuturna amicitia et communicatio exstiterit.
Eo tempore, Ecclesiae Lugdunensis episcopus erat Pothinus. Irenaeus, presbyter ordinatus, sub eo pastorale ministerium sollicite gessit, strenuus propugnator puritatis fidei, adiutor episcopo regenti.
Tempus ministerii Irenaei incidit in epocham persecutionum Ecclesiae crudelissimarum, modo remittentium, modo recrudescentium. Christiani spoliabantur, falsis criminibus puniebantur, bonis privabantur, verberabantur, torquebantur, violabantur, necabantur. His periculis externis accedebant interna, haeresibus et schismaticis motibus propagatis.
Haec omnia exigebant a ministris sacris peculiarem caritatem, zelum et responsabilitatem coram Deo et grege. Christiani Lugdunenses, inter quos episcopus Pothinus, in Irenaeo talem presbyterum videbant.
Per idem tempus, secta Montanistarum magnum influxum acquisivit. Sequaces huius communitatis primatum in donis gratiae sibi vindicabant. Cum Montani sectatores Romam pervenissent et errores suos inter Christianos Romanos spargere coepissent, Eleutherus, episcopus Romanus, periculum bene intellegens, nuntiavit se cum haereticorum fautoribus bonas religiosas relationes rumpere.
Martyres Lugdunenses, qui vividissime his eventibus intererant, epistolam ad Eleutherum miserunt, cuius tabellarius Irenaeus presbyter designatus est, de quo in ipsa epistola pauca verba scripta sunt. In his verbis martyres Irenaeo plenam fidem tribuerunt, eum fratrem et socium nominantes. Ibi etiam indicaverunt quod, si locus presbyteri solum iustitia determinaretur, Irenaeus primus inter eos esset.
Epistola munus positivum egit. Episcopus Romanus vota fidelium Lugdunensium consideravit et errantibus pacem concessit.
Episcopale Ministerium
Post mortem nonagenarii episcopi Pothini, qui in carcere anno 177 vel 178 obiit, sanctus Irenaeus, populi suffragio suffultus, in cathedram episcopalem Lugdunensem evectus est.
Unum ex imminentibus negotiis sibi proposuit restitutionem activitatis Ecclesiae Lugdunensis post persecutionem nuperrime perpessam. Res haud facilis erat: multi Ecclesiae ministri martyrio affecti vel necati erant, et paganorum malevolentia adhuc se sentiebatur.
Episcopus Irenaeus nihil omisit quod ad fidei confirmationem pertineret. Ipse multum praedicavit et presbyteros in remotas Galliae regiones, ut Valentiam et Vesontionem, ad praedicandum direxit.
Aliud grave ministerium novi episcopi fuit pugna contra Gnosticismum. In hoc negotio, sanctus Irenaeus habetur praestantissimus sui temporis actor.
Generaliter, falsae doctrinae gnosticae erant mixtura perversarum idearum Christianarum, mythorum paganorum, philosophicarum doctrinarum et privatarum phantasmatum. Quam ob rem, omnes obscuritate et perplexitate contenti distinguebantur. Incomprehensibilitas opinionum hinc orta pro mysterio habebatur. In nonnullis sectis, ad augendam mysterii vel mysticismi atmosphaeram, falsa miracula exercebantur. Sectatores cuiusque sectae gnosticae credebant suam solam "fidem" perfectam esse. Hoc saepe homines religiositer imperitos et vanos in eorum ordines attrahebat.
Haec omnia sanctum Irenaeum Lugdunensem sollicitabant et perturbabant. Omni opportunitate, gregi suo explicavit pericula declinationis a fide Christi et oboedientia Ecclesiae, et absurditatem doctrinarum gnosticarum detexit.
Pugnans pro fidei puritate, non suae dioecesis limites observavit. Ita, epistolam ad Florinum presbyterum misit, eumque de haereticis defectionibus monuit; cum ille sanam monitionem respueret, Irenaeus episcopo Romano scripsit, petens ut responderet, urgentes poenas adhiberet et haereticum focum extingueret.
Per paucos annos pastorali ministerio, multas gnosticas sectas diligenter investigavit, descripsit et detexit. Postea, eius opera in unum corpus collecta sunt, quod in patrimonio Ecclesiae Universae mansit. Gradus peritiae in doctrinis gnosticis, quem Irenaeus Lugdunensis demonstravit, adhuc admirationem excitat. Hodie, hoc opus lectori notum est sub titulo: Adversus haereses (Detection et eversio falso cognominatae agnitionis).
De Controversia Paschali
Praeter opera iam commemorata, sanctus Irenaeus in memoria fidelium etiam ut conciliator controversiarum circa diem celebrationis Paschae permanet.
Quaestio de tempore Paschae celebrandae iam anno 154 mota erat. Tunc inter Polycarpum Smyrnensem et Anicetum, episcopum Romanum, disputata est. Licet partes in suis sententiis permanserint, hoc tamen ad conflictum non perduxit.
Differentia in appropinquationibus orta est ex eo quod communitates Asiae Minoris, auctoritate Ioannis Theologi et Philippi apostoli nixae, traditionem sequebantur Pascham celebrandi XIV die mensis Nisan (secundum calendarium lunare), hoc est eo die anni quo Israel Pascha vetus Testamenti observabat (qui dies etiam cum die mortis Christi in Cruce coincidebat). Ecclesia autem Romana, quamvis Pascham cum XIV Nisan coniunxisset, eam non quolibet hebdomadis die, sed stricte die Dominico observabat.
Sub Irenaeo, circa annum 190, nova controversia exarsit: hoc tempore inter Victorem, episcopum Romanum, et Polycratem Ephesinum. Situatio ad tensionem in relationibus inter episcopos duxit et interruptionem communionis inter eorum Ecclesias minabatur. Interveniens, Irenaeus Victorem Romanum episcopum persuasit ut cum Polycrate reconciliaretur, et pax restituta est.
Anno 202, Irenaeus Lugdunensis martyrium obiit.
Patrimonium Litterarium
A sancto Irenaeo ad nos nonnisi pauca opera pervenerunt: Adversus haereses (Detection et eversio falso cognominatae agnitionis), Demonstratio apostolicae praedicationis, De tyrannico antichristi regno. Attamen doctrina in his operibus tradita vix satis aestimari potest.
In primis, positiva expositio doctrinae Christianae exhibetur. In paginis horum operum, Irenaeus tractat tam gravia dogmatis capita sicut doctrina de Deo, de Redemptione, de creatione mundi, de lapsu hominis, de Ecclesia, de Sacramentis, de Traditione, etc.
Altera ex parte, ordinatam picturam et claram descriptionem periculosissimarum sui temporis haeresum praebet. Omnis detectio irrefutabilibus argumentis comitatur et etiam hodie ut actuale manuale in pugna pro fidei puritate servire potest.