Vita
Ad Christum versus
Tertullianus (nomine pleno: Quintus Septimius Florens Tertullianus) natus est Carthagine, patre centurione, inter annos 150 et 170. Iuvenis et adulescens liberalem educationem saecularem plene accepit. Ex nonnullis antiquis fontibus, atque ex ipsius scriptis, constat eum in iurisprudentia bene versatum fuisse; poetas et philosophos graecos latinosque cognovisse; medicinae peritum fuisse; lingua graeca usum esse.
Quamvis eruditus esset, in adulescentia vitam immoralem duxit, qualis tunc temporis in illa dissoluta societate pagana, in qua crevit et educatus est, communis erat.
Maximam vitae partem Carthagine egit. Ex operibus eius patet eum historiae urbis eiusque heroum admiratum fuisse. Aliquamdiu, non diu, Romae vixit; ibi verisimiliter iuri operam dedit.
Existimatur eius conversio ad christianismum circa annum 190 facta esse. Quibus adiunctis animum ad mutandam sententiam induxerit, quis eum ad Christum perduxerit, certo non constat.
Baptismo suscepto, Tertullianus matrimonio cum puella christiana coniunctus est, et cum ea multos annos vixit.
Eodem tempore presbyter ordinatus est. Munera sacerdotalia, ut decet bonum pastorem christianum, sedulo exsecutus est.
Ministerium suum non ad proprium gregem pascendum coartans, omnem operam dedit ad fidem inter paganos propagandam, multum praedicavit, scriptisque operam dedit. Opera ab eo composita tum quaestiones doctrinae, tum mores et honestatem spectabant.
Opera Apologetica
Tempus ministerii Tertulliani fuit tempus gravissimarum Ecclesiae tribulationum. Christiani vexabantur, oderantur, contumeliis afficiebantur, verberibus, tormentis, cruciatibus, neci subiciebantur.
At Tertullianus, industriae non parcens, nec delatores, nec iudices, nec tortores carnificesque timens, tam acriter christianismum defendit, ut mirandum sit eum per totam vitam numquam in carcerem aut in quaestionem coniectum esse.
Idque cum persecutiones non fugeret, sed quasi eis provocans, ad persecutores verbis asperrimis, duris, interdum etiam iniuriosis uteretur. Sic persecutores Ecclesiae appellabat "feroces imperitos, sanctitatis violatores"; cultus et mysteria pagana deridebat, simulacra et idola ignominia afficiebat; iudicium Iustitiae Dei, calicem irae Dei comminabatur.
Interim opera eius apologetica firma argumentatione theologica et logica referta erant.
Tempore persecutionum saepe accidit ut christiani, postquam convicti essent ad Ecclesiam pertinere, non statim neci darentur, sed horribilibus verberibus et tormentis subicerentur, ut ad publicam a Christo abnegationem et ad sacrificia diis paganis offerenda cogerentur, sanguineque sacrificiali polluerentur.
Huic violentiae acriter adversatus, Tertullianus tortoribus explicabat, si dii pagani revera exstarent, eis non simulata, sed voluntaria sacrificia accepta futura fuisse, nisi forte dii eorum litigiosi essent.
Praeterea, saepe argumentis ex iurisprudentia ad patrocinium utebatur (in quo bona eius iuridica praeparatio apparebat).
Ad sanam rationem appellans, Tertullianus animadvertebat scelestos ideo torqueri, non ut a scelerum communione se abdicarent, sed ut vera confessionis testimonia redderent, ut sua scelera faterentur. Christianos autem ideo torqueri, ut christianos se esse fateri desinerent: hoc est, ut reos se esse et legis violationis noxios negarent. Hoc absurdum esse censebat.
Criminationibus christianorum de morum violatione, de odio in potestatem, praesertim in imperatorem, Tertullianus argumenta contraria opposuit, partes accusatoris refellens, demonstransque non christianos, sed ipsos paganos vitam pravam ducere, odium in societate accendere; christianos autem in caritate et oratione perseverare.
Praeter defensionem christianismi contra paganos, Tertullianus eum etiam contra impugnationes fanaticorum Iudaeorum defendit.
Pugna contra falsas doctrinas
Merita Tertulliani in pugnando contra errores vix aestimari possunt. Inter alia, illas haereses suo tempore notissimas, nempe Marcionis et Hermogenis, detexit et refutavit.
Prior, sensum eventuum Veteris Testamenti et intimam Foederum conexionem non intellegens, in opinionem duorum deorum incidit: mali, qui in libris Veteris Testamenti describeretur, et boni, Patris Iesu Christi.
Paulatim errores Marcionis refellens, Tertullianus ostendit in quo Ira Dei et Paedagogia Dei consistant, explicavit Deum unum et solitarium esse, Ipsum non esse auctorem mali, poenasque Ipsius non esse malitiae manifestationem. Amplis et cohaerentibus argumentis utens, ad Scripturas confugiens, Tertullianus probavit Iram Dei non sine causa neque sine bonis providentiae consiliis in iniquos descendere.
Hermogenes in dualismo versabatur et Deum blasphemabat, creationem mundi ex nihilo negans. Docebat mundum ex materia Deo coaeterna factum esse; si enim aliter se res haberet, Deum non esse aeternum Dominum, quia non haberet dominii materiam sibi coaeternam.
Tertullianus respondit, et quidem feliciter, si Hermogenes recte diceret, Deum non absolutum, sed limitatum fore, Eiusque creandi facultatem non a sola Ipsius voluntate et perfectionibus, sed etiam a praeexsistentis materiae praesentia penderet. Quo in casu sequeretur Deum ad suam creatricem potentiam exsequendam materia indigere.
Declinatio in Montanismum
Zelus, impetus, directio, alacritas fervidi pugnatoris in eo cum humana infirmitate, quae eum circumdabat, aegre cohaerebant. Sub finem vitae suae magis magisque ordines in Ecclesia exsistentes, mores membrorum eius cum propriis idealizatis notionibus comparabat, et, heu, magis magisque discrepantias inter eas inveniebat.
Paulatim vitae genere magnae partis clericorum et laicorum offensus, ab Ecclesia alienari coepit. Libere loqui assuetus, etiam contra episcopos disputare coepit.
Hoc animi statu Tertullianus in sectam Montanistarum, eo tempore iam diffusam, incidit. Circiter annum 213 tamquam notationis Tertulliani cum Ecclesia rupturae approximativam indicant.
Montanus, quondam sacerdos paganus, ad christianismum conversus, non diu ut filius Ecclesiae oboediens vixit. Se prophetam Dei declarans, multos sectatores invenit, communitatem formavit et duxit. Huius sectae haereticae sectatores nimia "asceticitate", peculiari extasi affecta, propensione ad mysticam et miracula insignes erant.
Celerrime Montanismus per Asiam Minorem diffusus est, deinde ad regiones occidentales pervenit.
Montanistae Ecclesiam accusabant quod a traditionibus apostolicis recessisset, quod in fide refrixisset, quod charismate prophetico careret. Ideis et spiritu seditioso haereticorum imbutus, Tertullianus contra Ecclesiae instituta acrius pugnare coepit.
Exempli gratia, negativum animum erga secundas nuptias, deinde erga ipsum matrimonium in universum manifestare coepit. Intelle gens coniugium (raro excepto) sine carnalibus relationibus non esse, de matrimonio tamquam de tolerabili stupro loqui coepit (idque quamvis Sacramentum matrimonii Ipse Dominus benedixisset). Etiam in eius habitudine erga procreationem neglegentia quaedam apparere coepit.
Denique Tertullianus etiam de Montanismo disceptatus est, post quod proprii motus religionis dux factus est.
Post annum 220 vestigium Tertulliani perit. Magna cum incertitudine tempus mortis eius hoc ipso anno definitur.
Hereditas litteraria
Tertullianus magnum operum numerum post se reliquit.
Pars eorum, sicut: Apologeticum, Ad Nationes, Ad Scapulam, Adversus Iudaeos et alia, indolem apologeticam habent.
Alia - Adversus Marcionem libri quinque, Adversus Hermogenem, Adversus Praxean, De Baptismo, De Testimonio Animae, De Praescriptione Haereticorum, Adversus Valentinianos - indolem dogmatico-polemicam habent.
Ad tertium genus operum eius, morali-asceticum, pertinent: De Paenitentia, De Oratione, De Pudicitia, De Patientia, Ad Uxorem, Ad Martyras, De Habitu Muliebri et cetera.